Novo vjenčanje samo po sebi ne znači gubitak porodične penzije u Srbiji, poručuju iz Fonda PIO, ali pravo ipak zavisi od niza zakonskih uslova, porodičnih okolnosti i načina na koji je penzija prvobitno ostvarena.
Tema porodične penzije redovno otvara ista pitanja među ljudima koji su nakon smrti supružnika ostali bez važnog dijela prihoda. U praksi, riječ je o jednoj od najosjetljivijih kategorija prava iz penzijskog sistema, jer se u njoj spajaju lična tragedija, ekonomska nesigurnost i propisi koji nisu uvijek jednostavni za tumačenje.
Upravo zbog toga je dilema oko ponovnog stupanja u brak posebno česta: mnogi udovice i udovci strahuju da bi nova bračna zajednica automatski mogla ugasiti pravo koje su ranije stekli.
Prema objašnjenju Republičkog fonda za penzijsko i invalidsko osiguranje Srbije, takav strah nije osnovan kada je riječ o općim pravilima. Sam čin sklapanja novog braka ne briše već ostvarenu porodičnu penziju. To znači da osoba koja je pravo stekla nakon smrti supružnika može ponovo stupiti u brak, a da zbog te činjenice ne ostane bez isplate, makar se u javnosti često mislilo drugačije.
Ipak, Fond PIO upozorava da se svaka situacija mora posmatrati pojedinačno. Porodična penzija nije automatsko pravo koje pripada svima pod istim uslovima, nego je vezana za okolnosti smrti osiguranika ili penzionera, status preživjelog člana porodice, godine života, zdravstveno stanje i, u određenim slučajevima, brigu o djeci. Upravo zato je važno razlikovati opće pravilo od posebnih izuzetaka koji postoje u zakonu.
Ko sve može ostvariti porodičnu penziju
Pravo na porodičnu penziju može se ostvariti nakon smrti osobe koja je već koristila starosnu ili invalidsku penziju, ali i onda kada je preminuli osiguranik ispunjavao uslove za penzionisanje ili je imao najmanje pet godina staža osiguranja.
Postoji i posebna situacija kada je smrt nastupila zbog povrede na radu ili profesionalne bolesti, u kom slučaju članovi porodice mogu ostvariti pravo bez obzira na dužinu staža preminule osobe, pod uslovima propisanim zakonom.
Za udovice i udovce posebno su bitne godine života koje su imali u trenutku smrti bračnog partnera. Prema pravilima Fonda PIO Srbije, udovica u pravilu može ostvariti porodičnu penziju ako je do smrti supruga navršila najmanje 53 godine. Kod muškaraca je granica viša: udovac u pravilu mora imati najmanje 58 godina u trenutku smrti supruge.
To, međutim, ne znači da mlađi supružnici u svim slučajevima ostaju bez prava, jer zakon predviđa i druge osnove za ostvarivanje penzije.
U praksi, jedan od najvažnijih izuzetaka odnosi se na osobe koje do smrti supružnika, ili u roku od godinu dana nakon njegove smrti, postanu potpuno nesposobne za rad. U takvoj situaciji pravo može postojati iako starosni uslov nije ispunjen. Isto važi i kada iza preminulog ostanu djeca koja ispunjavaju uslove za porodičnu penziju, a preživjeli roditelj se o njima brine.
Takve odredbe posebno su važne za porodice u kojima djeca još pohađaju školu ili zavise od svakodnevne roditeljske podrške.
Postoji i pravilo koje se odnosi na žene koje su u trenutku smrti supruga imale najmanje 45, a manje od 53 godine. One, pod zakonom predviđenim uslovima, mogu steći pravo kada napune 53 godine. To znači da se kod dijela korisnica pravo ne ostvaruje odmah, nego kasnije, kada se ispuni propisani starosni prag.
Kod udovaca, s druge strane, postoji posebna odredba prema kojoj muškarac koji koristi porodičnu penziju zbog brige o djeci ili zbog potpune nesposobnosti za rad trajno zadržava pravo ako tokom korištenja navrši 58 godina.
Vanbračna zajednica, razvod i druga prava
Fond PIO podsjeća i da pravo na porodičnu penziju nije rezervisano isključivo za osobe koje su bile u formalnom braku. I vanbračni partneri mogu ostvariti ovo pravo, ali tek ako ispune dodatne uslove koje propisuju srpski propisi. Uobičajeno je da se traži da je brak ili sudski utvrđena vanbračna zajednica trajala najmanje tri godine, dok se taj uslov ne primjenjuje na isti način ako partneri imaju zajedničko dijete.
Postojanje vanbračne zajednice, međutim, mora se dokazati na zakonom propisan način.
Poseban sloj složenosti javlja se i kod bivših bračnih partnera. Nakon razvoda, bivši supružnik može ostvariti pravo samo pod posebnim okolnostima, a presudna je sudska odluka kojom je utvrđeno pravo na izdržavanje od preminule osobe. To pokazuje da dvije osobe koje su naizgled u sličnoj porodičnoj situaciji ne moraju imati jednaka prava. Svaki zahtjev se razmatra odvojeno, prema činjenicama koje su relevantne za konkretan slučaj.
Zbog toga pitanje porodične penzije nikada nije samo pitanje emotivne odluke o novom braku. Ono često podrazumijeva i provjeru šireg pravnog statusa, naročito kada su u porodici prisutni djeca, zdravstvene poteškoće ili ranije donesene sudske odluke. Ljudi koji se nalaze u takvoj situaciji često donose odluke oprezno, jer ne žele da izgube sigurnost koju su godinama gradili kroz pravo na isplatu nakon smrti partnera.
Šta se dešava ako postoji više prava
Posebno zanimljiva i često spominjana situacija nastaje kada osoba nakon smrti prvog supružnika ponovo stupi u brak, a zatim ostane i bez drugog bračnog partnera. Tada se otvara pitanje može li se ostvariti pravo na dvije porodične penzije. Fond PIO je po tom pitanju jasan: korisnik ne može istovremeno primati dvije ili više penzija po propisima Srbije, čak i ako ispunjava uslove za više njih.
Ako nakon smrti drugog supružnika osoba stekne pravo na novu porodičnu penziju, može odabrati onu koja joj je povoljnija. To je važno naročito u slučajevima kada je penzija drugog pokojnog supružnika bila veća. Dakle, sistem ne dopušta sabiranje više porodičnih penzija, ali ne zatvara mogućnost da korisnik izabere pravo koje mu donosi bolji finansijski položaj.
U tom smislu, novi brak ne briše ranije stečeno pravo po automatizmu, ali ne otvara ni prostor za paralelno korištenje više penzijskih osnova.
U određenim slučajevima poseban režim važi za porodične penzije povezane s pogibijom profesionalnih vojnih lica tokom dejstava. Kod takvih prava sklapanje novog braka može uticati na daljnji status korisnika, pa se ta kategorija ne može poistovjećivati s općim pravilima koja važe za većinu drugih slučajeva. To dodatno potvrđuje da odgovor na pitanje o porodičnoj penziji nije uvijek isti za sve, čak ni kada su okolnosti na prvi pogled slične.
Osim bračnog statusa, na isplatu mogu uticati i druge promjene. Jedna od njih je zaposlenje ili početak obavljanja samostalne djelatnosti. U nekim situacijama, kada korisnik porodične penzije stekne status osiguranika, isplata njegovog dijela penzije može biti obustavljena dok traje osiguranje. Zbog toga je važno razlikovati prestanak samog prava od privremene obustave isplate, jer te dvije stvari nisu isto i ne nose iste posljedice.
Fond PIO naglašava i značaj dokumentacije. Za ostvarivanje porodične penzije potrebno je podnijeti zahtjev nadležnoj organizacionoj jedinici i dostaviti odgovarajuće dokaze. Vrsta dokumentacije zavisi od toga ko podnosi zahtjev i na osnovu kojih okolnosti traži pravo. U nekim slučajevima potrebni su dokazi o bračnoj zajednici, u drugim dokumentacija o djeci, školovanju, zdravstvenom stanju ili sudskim odlukama.
Za udovice i udovce najvažnija poruka jeste da ne moraju automatski odustajati od novog braka iz straha da će izgubiti porodičnu penziju. Prema općim pravilima koja primjenjuje Fond PIO Srbije, novi brak sam po sebi ne ukida već stečeno pravo.
Ipak, zbog posebnih izuzetaka, različitih starosnih uslova i individualnih okolnosti, korisno je prije svake važne odluke provjeriti vlastiti status direktno kod nadležnog fonda, kako bi se izbjegle zabune i očuvala finansijska sigurnost koja u ovakvim trenucima često znači mnogo više od administrativnog odgovora.
